Üç Evrilme - İkinci evrilme - İhsan ELİAÇIK

İkinci evrilme; Hasan el-Benna, Seyyid Kutup, Mevdudi, Humeyni Muttahhari ve Ali Şeriati vb. temayüz eden siyasi anlayışlardır. Bunlarda ise temel siyasi vurgu devleti kurtarmaktan ziyade devlet kurma ya evrilmiştir. Çünkü ortada kurtarılacak devlet kalmamış, İslam dünyası tam bir çöküş yaşamaktadır. Israrla İslam ın dünya dışına itilmesi ve sadece vicdanlara hapsedilmesi şeklindeki laikçi dayatma karşısında, İslam ın siyasi ve dünyevi bir din olduğu, devlete söyleyecekleri bulunduğu, sadece uhrevi meselelerle sınırlandırılamayacağı, yaygın işgal ve yağmalara karşı harekete geçilmesi gerektiği, cemaat, örgüt, parti vs. kurarak mücadele edilmesi lazım geldiği, gerekirse ayaklanma (kıyam) ve devrim hareketleriyle zalim iktidarların devrilmesi ve İslami hükümetlerin kurulmasının bir görev olduğu teması baskındır. Haliyle ikinci evrilmede muhayyile devlet katından, biraz da amatör bir ruhla muhalefet katına inmiş, devrimci siyasi vurgu ağırlık kazanmıştır. Zira asırlardır dünyaya hükmeden Müslümanlar başsız kalmışlar, hiç de alışık olmadıkları bir yenilgiyle dünyadan adeta silinmişlerdir. Bir yandan yenilgiye tahammül edemeyen medeniyet gururu, diğer yandan tekrar eski hale gelmek için acil devrim arzusu bu dönem İslamcılarını iyice siyasileştirmiş ve radikalizm gelişmiştir. İslam ın siyasi alan dışındaki ilgileri ikincil derecede önem kazanmıştır. Daha çok faaliyetçi, pratikçi, acilen devlet isteyen siyasi bir tarz gelişmiştir el-Benna nın faaliyetçi teşkilatlanmasına, Mevdudi nin aynı tarzdaki çalışmalarına ve İslam da Hükümet kitabına, Humeyni nin Velayet-i Fakih teorisine, Mutahhari nin İran devrimi yıllarında üstlendiği devrimci ideolog misyonuna, Ali Şeriati nin Şii İran da, Seyyid Kutup un Sünni Mısır da geliştirdiği çoşkulu devrimci söylemlere baktığımızda, niçin bunlara ikinci evrilme dediğimiz daha iyi anlaşılacaktır.