Şii İmamet Mitolojisi ve Sunni Saltanat İdeolojisi nden kopuş için yeni sıçramalar

Üçüncü evrilme; Şii İmamet Mitolojisi ve Sunni Saltanat İdeolojisi nden kopuş için yeni sıçramalar
Çağdaş İslam siyaset düşüncesinin üçüncü evrilme simaları ikinci evrilmeden gözle görülür bir sıçrama yapma eğilimindedirler. Fazlur Rahman ile başlayan üçüncü evrilme simaları, ikinci evrilmenin şii ve sünni kanadından çıkmış üçer sima ile sürecektir; Necefabadi-Fadlullah-Abdülkerim Suruş ve Turabi- Gannuşi- Abdullah el-Efendi... Bunlar Humeyni-Mutahhari-Ali Şeriati ve Hasan el-Benna-Mevdudi-Seyyid Kutup kuşağının sonrasındaki evrilmeyi ifade etmektedirler. Mevdudi den sonra Fazlur Rahman, Humeyni den sonra Necefabadi, Mutahhari den sonra Fadlullah, Ali Şeriati den sonra Abdülkerim Suruş, Hasan el-Benna dan sonnra Turabi, Seyyid Kutup dan sonra Gannuşi ve Abdullah el-Efendi... Keza bunlara Hatemi, Begoviç ve Garaudy yi eklemek de mümkündür. Üçüncü evrilmenin siyasi meselelerdeki yenilik arayışını temsilen seçilen bu simalardan sonra, daha çok siyasi-felsefi meselelerdeki yenilik arayışlarını temsilen üç sima daha seçilmiştir; Muhammed Ammara, Hasan Hanefi ve Muhammed Abid Cabiri... Böylece Fazhurrahman ile başlayıp Cabiri ile biten üçüncü evrilme simaları toplam 13 kişiden oluşmaktadır...
Bu döneme neden üçüncü evrilme dediğimize gelince... Bunun birkaç sebebi bulunmaktadır;
Birincisi, İslam siyaset düşüncesi tarihi, son 150 yılda yeni bir döneme girmiştir. Bu döneme yirminci yüzyıl İslam siyaset düşüncesinde üç evrilme demiştik. Bu dönemi kendi içinde üç alt döneme daha ayırmıştık; İlk evrilme Cemaledden Efani ile başlayıp İzmirli İsmail Hakkı ile bitmişti. İlk evrilmede 13 sima üzerinde durmuştuk. İkinci evrilme; Hasan el-Benna ile başlayıp Ali Şeriati ile bitmişti. Bu dönem de 6 sima yer almıştı. Üçüncü evrilme; Fazlur Rahman ile başlayıp Cabiri ile bitmektedir. Halen devam etmekte olan bu dönemde, Fazlur Rahman hariç tamamı hayatta olan 13 sima yer almaktadır.
İkincisi, ilk evrilme (1750-1930); esas itibariyle İngilizlerin Hindistan a girişi ile başlamakta Osmanlı İmparatorluğu nun çöküşü ile bitmektedir. İkinci evrilme (1930-1990) Osmanlı İmparotorluğu nun çöküşü ile başlamakta Sovyetlerin Afgnistanistan dan çekilişi, ardından çöküşü ve İran İslam Devrimi nin üzerinden on yılın geçmesiyle bitmektedir. Üçüncü evrilme ise (1990- ? ); Sovyetlerin Afganistan dan çekilişi, ardından çöküşü, İran Devrimi nin üzerinden on yılın geçmesiyle başlamakta ve halen devam etmektedir. Üçüncü evrilmenin siyasi muhayyilesi köklerini Fazlur Rahman ın Pakistan İslam Cumhuriyeti ni eleştirmesinden, Muntezeri ve Necefabadi nin İran İslam Cumhuriyeti ni eleştirmesiyle beslenmektedir, Fadlullah ın Lübnan, Turabi nin Sudan, Gannuşi nin Tunus, Begeviç in Bosna, Ammara ve Hasan Hanefi nin Mısır, Cabiri nin Fas tecrübesiyle gelişmektedir. Üçüncü evrilme simalarının siyasi muhayyilesinin son tahlilde Osmanlı yı eleştiren Tunuslu Hayreddin Paşa, Filibeli Ahmed Hilmi, Seyyid Bey vb. simalarla örtüştüğü görülmektedir. Bu yarım asırlık bir ikinci evrilme kesintisinden sonra yakalanan oldukça ileri bir noktadır.
Üçüncüsü, her üç dönemde de Kaynaklara dönüş, yeniden diriliş, ayağa kalkış, gelenek eleştirisi, batı modernizmiyle hesaplaşma, hayata, akla, bilime, içtihada, felsefi köklere dönüş temel argümanlardır. İlk evrilmede bu dönüş yeni bir ontoloji, epistemoloji, metodoloji ve siyaset inşa etmekle sağlanmaya çalışılırken, ikinci evrilmede bu dönüş iyiden iyiye siyasete yoğunlaşmış, üçüncü evrilmede ise ikincide üretilen siyaset düşüncesini sorgulamayla birlikte tekrar ontoloji, epistemoloji ve metodoloji inşasına evrilmiştir. İlk evrilmede temel siyasi vurgu devleti kurtarmak iken, ikincide bir devlet kurmak , üçüncüde de nedir bu devlet? vurgusu ön plana çıkmıştır...
İşte bu gelişmeler yirminci yüzyıl İslam siyaset düşüncesinde üçüncü evrilme diye adlandırabileceğimiz bir dönemin oluştuğunu (veya oluşmakta olduğunu) göstermektedir.