Kuranın Temel Maksatları

KUR’AN’IN TEMEL MAKSATLARI

Kur'an'ın temel maksatları konusunda Qutb Mustafa Sanu[1] ve Ziyad Halil Muhammed al-Degamin'in[2] birer sempozyum tebliği mevcuttur. Ankara Üniversitesince kabul edilen bir doktora tezinde de konunun birincil kaynaklara gidilerek ele alındığı bir bölüm mevcuttur.[3] Bu yazıda bu üç kaynaktan -özellikle üçüncüsünden- yararlanarak "makasıd-ı Kur'an"la ilgili yapılmış bazı tespitleri aktarmaya çalışacağız.

Kur'an'ın maksatları konusunu geniş şekilde ilk kez ele alan İmam Gazzâlî(v/h.505) olmuştur. Ona göre Kur'ân'ın özü ve en büyük amacı; insanları Allah'ı bilmeye yani marifetullaha davettir. Kur'an'ın maksad ve cevahiri; amaç ve muhtevası, üçü aslî, üçü ise öncekileri tamamlayıcı olmak üzere altı adettir. Aslî maksatlar şunlardır:

1-Kendisine davet edileni (Allah'ı) tanıtmak; tevhid ve marifetullah...

2- Kulu Allah'a ulaştıran yolu; sırat-ı müstakîmi tarif etmek...

3- Allah'a vasıl olunduğundaki, yani ahiret yurduna geçiş yapıldığındaki halleri, ahiret âlemini tarif etmek...

Tamamlayıcı mahiyetteki maksatlar ise şunlardır:

1-Allah'ın tevhidi kabul edenler üzerinde olan lütuflarını bildirme; kabul etmeyenlerin ibretlik hallerini bildirme... (Teşvik ve terğib)

2-Allah'ı inkâr edenlerin hak ve hakikat karşısındaki cehaletlerini sergileyerek muhatapları batıldan uzaklaştırma, hakikati izah ederek yanlış yolda gidenlerin iddialarını çürütme...

3-Allah'a doğru olan yolculuğumuzdaki menzillerin nasıl tesis edileceğini ve bu yolda gerekli azığın, istidat ve uyanıklığın nasıl temin edileceğini tarif etme...[4]

Fahreddin er-Râzi (v/h.606) "Kur'ân, sadece bütün insanlar için bir derstir, evrensel bir mesajdır." (Yûsuf,12;104) ayetini tefsir ederken tevhid, adalet, nübüvvet, ahiret, kıssalar, teklifler ve ibadetlerin ayetteki "ders/öğüt" kelimesinin şümulünde olduğunu söyleyerek "makasıd" konusuna temas eder. Ona göre Kur'ân bu "büyük faydaları" ihtiva eden bir kitaptır.[5] Eserinin başka bir bölümünde Peygamber Efendimiz Aleyhisselatuvesselamın en fazla iştigal ettiği mevzuların tevhid, nübüvvet ve ahiret[6] olduğunu belirten Râzî, yine farklı bir bölümde Kur'an'ın en büyük maksatlarını şu dört kelime ile özetlemiştir:[7]

1-Tevhid (ilahiyat),

2-Nübüvvet,

3-Ahiret

4-Kaza ve kader

Razi'ye göre bu "dört asıl" içinde en büyük maksat "tevhid"tir.

Fatiha Suresi ve Kur'an'ın Maksatları

Bazı müfessir ve belagatçiler Kur'an'ın maksatlarını Fatiha suresinin "Kur'an'ın özü" olması özelliğinden yola çıkarak izah etmişlerdir.

Et-Tîbî (v/h.643) Zemahşerî'nin Keşşâf'ına yazdığı haşiyede dinin kaynağı olan ve Fatiha Suresinin de ihtiva ettiği ilimlerden bahsetmiştir. Bu ilimlerin birincisi; sıfatlarıyla birlikte Allah'ın bilinmesi, ikincisi; ahiretin bilinmesidir. Allah'ın bilinmesine "Rabbi'l-âlemîn er-Rahmân'ir-Rahîm" ayeti, ahiretin bilinmesine "mâlik-i yevmi'd-dîn" ayeti işaret etmektedir.

Üçüncü ilim, kendisiyle kemale ulaşılan ahlak ilmidir. Bu ilim vesilesiyle Samedaniyetin huzuruna ulaşılıp, Ferdaniyyetin makamına iltica edilir.

Dördüncü olarak ahlak ilmi aynı zamanda istikamet yolunda bir sülûk ilmidir. Bu ilme ise "en'amte aleyhim ğayril mağdubi aleyhim veladdallin" ayeti işaret etmektedir. Tîbî'ye göre bütün Kur'ân, Fatiha Suresi'nin mücmel olarak işaret ettiği bu ilimlerin tafsilinden ibaret bulunmaktadır.[8]

El-Ğızzî de (v/h.1061) Kur'an maksatlarını Fatiha Suresi'ni temel alarak izah edenlerdendir. Ğızzî, Kur'ân'ın ihtiva ettiği ve Fatiha'nın da öz olarak içerdiği bu dört ilmi, suredeki ayetlerle irtibatlı olarak şöyle tespit eder:

1-Usul İlmi: Bu ilmin eksenini Allah'ın ve sıfatlarının marifeti, nübüvvetin ve ahiretin bilinmesi oluşturmaktadır. Marifetullaha "Rabbi'l-âlemîn er-Rahmân'ir-Rahîm" ayeti, nübüvvete "en'amte aleyhim" ayeti, ahirete "mâlik-i yevmi'd-dîn" ayeti ile işaret edilmiştir.

2-İbadetler İlmi: Bu ilme "iyyâke na'budu" ayeti işaret etmektedir.

3-Sülûk İlmi: Bu ilim nefsi şeriatin adabına teşvik etmeyi ve Rabb Tealaya bağlanmayı ifade eder. "İyyake nestain ihdina's-sırat-al müstakîm" ayeti bu ilme işaret etmektedir.

4-Kıssalar İlmi: İnsanı, itaat edenlerin saadetlerine ve isyan edenlerin şekavetlerine sebep olan faktörleri öğrenebilmek için önceki milletlerin ve geçmiş asırların haberlerine vakıf kılan ilimdir. Bu ilme ise "ğayril mağdubi aleyhim veladdallin" ayeti ile işaret edilmektedir. Ğızzî, Kur'ân'ın ilk inen, "Alâk" suresinin beş ayetini de Kur'ân'ın maksatlarını ihtiva eden, kapsamlı ayetlerden saymıştır. [9]

Günümüz Âlimleri'nin Tespitleri

Zerkânî'ye (v.1948) göre Kur'ân'ın en önemli başlıca üç maksadı bulunmaktadır.

Birincisi: Kur'ân'ın hidayet oluşudur.

İkincisi: Kur'ân'ın i'câzıdır. Kur'an i'cazı ile Efendimizin peygamberliğini, İslam'ın diğer dinlere üstünlüğünü ve hidayet kaynağı oluşunu asırlar boyunca ilan etmiştir ve edecektir.

Üçüncüsü: İnsanların kendisini (Kur'an'ı) okumak suretiyle Allah'a kulluk yaparak kurbiyet (yakınlık) kesp etmeleridir.[10]

Tâhir b. Âşûr (v.1973) Kur'ân'ın en yüce maksatlarını ferdin, toplumun ve medeniyetin ıslahı olarak sırlamıştır.

Ferdin ıslahı öncelikle nefsin terbiyesi ve tezkiyesi esasına dayanmakta bu da itikadın ıslahı ile mümkün olmaktadır. Çünkü itikat; davranış ve düşüncenin kaynağıdır. Daha sonra da sırrın ıslahı gelir. Sırrın ıslahı, namaz gibi zahiri ibadetlerle enaniyet ve cismaniyetin terk edilmesi gibi içe ait ibadetlerle yeni bir ahlak kazanmak suretiyle gerçekleşmektedir.

Cemaatin ıslahı ferdin ıslahı ile mümkün olabilir. Fertlerin nefsani arzuları ve hırslarının sınırlanması ile insanların birbiriyle olan ilişkileri düzene sokulur. Böylece toplum ıslah edilmiş olur. Bu ameliyeye ise "muâmelât ilmi" denilmektedir.

Medeniyetin ıslahı, İslam âleminin nizamını korumak, her toplumun maslahatını gözeterek grup ve bölgeler arasındaki ilişkileri düzenlemek, İslam'ın külli maslahatlarına riayet etmek ve sınırlı bir maslahatın daha kapsamlı bir maslahat ile çatışması durumunda, daha kapsamlı olanı korumakla alakalıdır. Bu da, medeniyet ilmi ve sosyoloji ilmi olarak isimlendirilir.[11]

Mevdûdî'ye (v.1979) göre Kur'ân'ın daveti, Allah'ın Rabb, Vahid ve Ehad, Ferd ve Samed olduğunu, O'ndan başka ilah ve Rab olmadığını, ulûhiyetinde ve rububiyetinde hiçbir ortağı olmadığını ihtiva etmektedir. Mevdûdi, Kur'ân'ı okuyan ve ayetlerini inceleyen kimsenin, onun "İlah, Rab, ibadet ve din" olmak üzere dört terim etrafında yoğunlaştığını ve bu amaçla indirildiğini hissedeceğini ifade eder.[12]

Muhammed Gazâlî, (v.1996) Kur'ân'ın beş eksen etrafında döndüğünü ifade eder. Ona göre Kur'ân'ın külli ve umumi hedeflerini meydana getiren bu beş eksen şunlardır:

1-Allah'ın birliği,

2-Yaratıcısına işaret eden kâinat,

3-Kur'ân kıssaları,

4-Haşir ve hesap günü,

5-Terbiye ve teşri.[13]

Çağımız âlimlerinden Yusuf el-Kardâvî (d.1926) Kur'an'ın maksat ve esaslarını yedi maddede toplamış:

1-Ulûhiyet, risalet ve ceza konularındaki inanç esaslarının ve tasavvurların tashihi,

2-İnsanın yüksek derecesinin ve özellikle zayıflara karşı olmak üzere hukukunun kabul edilmesi,

3-İnsanlığın Allah-u Teâlâ'ya karşı ibadet ve takvaya yönlendirilmesi,

4-İnsanlığın tezkiye-i nefse davet edilmesi,

5-Salih bir aile oluşturulması ve kadınların haklarının korunması,

6-İnsanlığa örnek olabilecek bir ümmetin meydana getirilmesi,

7-İnsanlık âleminin yardımlaşmaya davet edilmesi...[14]

Kur'an'ın maksatlarını en kısa ve öz olarak formüle eden Bediüzzaman Said Nursi, (v.1960) Risale-i Nur'un çeşitli yerlerinde makasıd-ı Kur'an'ı Râzî'nin tarzına benzer şekilde izah etmiştir. Ona göre "Kur'ân-ı Kerim'de takip edilen maksad-ı aslî, ispât-ı Sâni, nübüvvet, haşir, adalet ile ibadet esaslarına cumhûr-u nâsı irşâd ve îsâl etmektir..."[15]

"Kur'ân'ın her bir tarafında intişâr eden makâsıd-ı esâsiye ve anâsır-ı asliye dörttür. Onlar da, ispat-ı Sâni-i Vâhid ve nübüvvet ve haşr-i cismânî ve adâlettir..."[16]

"Kur'ân'ın takip ettiği makâsıd-ı esâsiyye ve anâsır-ı asliyye, ubûdiyetle tevhid, risâlet, haşir, adâlet olmak üzere dörttür. Diğer bahsettiği meseleler ancak bu maksatlara vesilelerdir."[17]

Bu ifadelerden Bediüzzaman'ın Kur'an'ın ana maksat ve temel konularını "tevhid, nübüvvet, haşir ve adalet" kelimeleriyle özetlediği görülmektedir. Bu konuda daha önce adı geçen tezde yapılan tespiti aktararak bu yazıya son verelim:

"Makasıd-ı Kur'ân ile ilgili (...) tespitler incelendiğinde hepsinin Kur'ân için belirledikleri amaçların -genelde-; tevhid, nübüvvet ve ahiret konularında kesiştikleri görülecektir. Bunun dışında kalan amaçlarla ilgili dillendirilen konularda ise farklılıklar bulunmaktadır. Bizce, ittifak edilen üç maksad dışında kalan konuları da -ibadet, ahlak, eşitlik, özgürlük, insan hak ve hürriyetleri vb.- içinde toplayacak en kapsamlı kavram Nursî'nin de belirttiği gibi adalettir. Buna göre Kur'ân'ın maksatlarını: Tevhid, Nübüvvet, Haşir (Ahiret) ve Adalet olarak sıralamamız mümkündür."[18]

[1] Ziyad Halil M. Degâmin, "Nursi'ye Göre Kur'an'ın Maksatları", Uluslar Arası Bediüzzaman Sempozyumu-4: Kur'an'ı Anlamada Çağdaş Bir Yaklaşım: Risale-i Nur Örneği, Sözler Yayınevi İstanbul 1998

[2] Qutb Mustafa Sanu, "Said Nursî'nin Bakış Açısıyla Kur'ân-ı Kerim'in Maksatları", Age.

[3] Bkz. Faruk Çaykara, Kur'ân'ın Yorumlanmasında Amaçsal Yaklaşımlar, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı Doktora Tezi, Ankara 2007

[4] Bkz. Gazâlî, Ebû Hâmid, Cevâhiru'l-Kur'ân, Dâru İhyâi'l-Ulûm, Beyrut, 1985, s.23,24'ten Çaykara, Agt., s.172

[5] Fahruddîn er-Râzî, Mefâtîhu'l-Ğayb, Dâru'l-Kutubi'l-İlmiyye, Beyrut, 2000, c.29, s.178, den Çaykara, Agt. s.177

[6] Râzî, Mefâtîh, c.2, s.82'den Agt. s.177

[7] Râzî, Mefâtîh, c.20, s.51'den Agt. s.177

[8] Bkz. Abdurrahman b. Ebi Bekr es-Suyûtî, Esrâru Tertîbi'l-Kur'ân, (Tah.A.Kadir Ahmed Atâ), Dâru'l-İ'tisâm, Kahire, (t.y.), s.73-75 den Çaykara, Agt., s.177

[9] Muhammed Ğızzî, İtkân mâ Yuhsinu mine'l-Ahbâri'd-Dâireti ale'l-Elsine, el-Fârûk el-Hadîse, Kahire, 1415, c.2, s.284,285'ten Çaykara, Agt., s.179

[10] ez-Zerkânî, Menâhilu'l-İrfân fî Ulûmi'l-Kur'ân, Dâru'l-Fikr, Beyrut,1996, c.2, s.89-94'den Çaykara, Agt., s.179

[11] Muhammed Tahir b. Âşûr, et-Tahrîr ve't-Tenvîr mine't-Tefsîr, Müessesetü't-Târihi'l-Arabî, Beyrut, 2000, c.1, s.18-19'dan Çaykara, Agt., s.183

[12] Mevdûdî, Kur'ân'a Göre Dört Terim, Beyan Yay., İst.,1983, s.7-8'den Çaykara, Agt., s.184

[13] Muhammed el-Gazâlî, el-Mehâviru'l-Hamse li'l-Kur'âni'l-Kerîm, Dâru'ş-Şurûk, (b.y.), (t.y.), s.20, 50, 82, 124'ten Ziyad Halil M. Degâmin age.; Çaykara, Agt., s.184

[14] Yûsuf el-Kardavî, Keyfe Neteâmelü maa'l-Kur'âni'l-Azîm, (1.Baskı), Dâru'ş-Şurûk, Kahire,1996, s.65'ten Qutb Mustafa Sanu, Age.

[15] Bediüzzaman Said Nursi, Risale-i Nur Külliyatı, "İşârâtü'l-İ'câz",Nesil Basım Yayın, İstanbul, 1994 s. 1231

[16] Bediüzzaman Said Nursi, Age., "Muhakemat", s.1986

[17] Bediüzzaman Said Nursi, Age., "Mesnevî-i Nuriyei" s.1363

[18] Çaykara, Agt., s.185
Alıntı linki:http://www.serinselvi.com/yazi/kuranin-temel-maksatlari.html

Yazar: Talat ORDU